ستار خان سردار ملی
ستار خان از اهالی ارسباربن و ساکن تبریز بود . او به همراه باقر خان سالار ملی ، مدافعان مشهور تبریز در مقابل قشون عظیم محمد علی شاه در دوران استبداد صغیر بودند . ستار خان اول کسی بود که مردم را به مقاومت دعوت کرد و چندین ماه با قوای دولتی درگیر شد و نگذاشت تبریز به دست مستبدان بیفتد . او در اصل از پایین ترین طبقات اجتماعی و دارای خوی عیاری و جوانمردی بود .
ستار خان و باقر خان به دعوت تلگرافی آخوند ملا محمد کاظم خراسانی ، مرجع تقلید بزرگ شیعیان جهان ، در روز هشتم ربیع الاول 1288 ق. به تهران آمدند و مردم پایتخت استقبال گرمی از آنان به عمل آوردند . اما در گیر و دار اختلاف های حزبر و جناحی در واقعه خلع سلاح گروه ها در 30 رجب سال 1288 ق ستار خان که به اتفاق تفنگچی های همراهش ، در پارک اتابک ، توسط نیروهای یپرم خان ارمنی ، محاصره شده بودند ، پایش تیر خورد و سرانجام در 28 ذی الحجه 1292 ق ، در اوایل جنگ جهانی اول ، دار فانی را وداع گفت .
معروف است که وقتی در جریان مبارزه های تبریز عرصه بر او تنگ شد ، کنسول روس پیام داد که پرچم روس را بالای خانه اش نصب کنند . او پاسخ داد : « ژنرال کنسول ، من می خواهم که هفت دولت به زیر بیرق دولت ایران بیایند . من زیر بیرق بیگانه نمی روم . » و این مشابه پاسخی بود که شیخ فضل ا... به پیام سفارت روس داد .
شیخ فضل الله نوری (1222-1288 ش. )
حاج شیخ فضل الله کجوری ، معروف به نوری ، فرزند ملا عباس ، در سال 1222 شمسی متولد شد . او پس از تحصیلات مقدماتی ، برای تکمیل آن به عراق رفت و در زمره شاگردان برجسته میرزا محمد حسن شیرازی قرار گرفت . به تهران بر گشت . مقام علمی و فقهی او در مقایسه با علمای هم عصر خود در ایران ، بالاترین بود . او با جدایی دین از سیاست ، که در آن ایام تحت تأثیر افکار غربی و توسط عوامل استعمار در ایران تبلیغ می شد ، شدیدا" مخالفت ورزید . در جریان نهضت تنباکو به عنوان نماینده میرزای شیرازی عمل می کرد و به حمایت جدی از این نهضت پرداخت . وی در اوایل مشروطه ، از پیشگامان این نهضت بود . ولی پس از چندی پی برد که دستهایی پلید ، در حال پایمال کردن خون های ریخته شده در راه این نهضت ، و قطع پیوندهای مشروطه با اسلام هستند . بنابراین مخالفت خود را با مشروطه غیر مشروعه اعلام ، و بر مشروطه مشروعه پافشاری کرد و عاقبت جان بر سر آن گذاشت .
جلال آل احمد درباره او گفته است : « مننعش آن بزرگوار را بر سر دار ، همچون پرچمی می دانم که به علامت استیلای غرب زدگی ، پس از دویست سال کشمکش ، بر بام سرای این ملت افراشته شد .»
عضد الملک
پسر دایی ناصرالدین شاه بود . مدتی پیشخدمت مخصوص ناصرالدین شاه شد . در سال 1285 ق به عضدالملک ملقب و سمت مهرداری ناصرالدین شاه به او محول شد . در سفر اول و دوم ناصرالدین شاه به اروپا ، همراه او بود . در مدتی که حکومت مازندران را بر عهده داشت ، به نیابت خود اشخاصی را به آن ایلت می فرستاد و در آن مدت املاک زیادی در مازندران به دست آورد .
عضدالملک سواد زیادی نداشت ، ولی در عوض ظاهر الصلاح بود و چهره ای اخلاقی و مردمی و با جاذبه داشت و چون پسر دایی ناصرالدین شاه بود ، او را خان دایی می گفتند . در سال 1304 ق رئیس صندوق عدالت شد . در واقعه رژی واسطه بین علما و شاه بود ، و نیز در دوره سلطنت مظفرالدین شاه و محمد علی شاه واسطه بین دولت و ملت بود . او میل داشت اختلافات را با کدخدامنشی حل و فصل کند . پس از برکناری محمد علی شاه از سلطنت ، عضدالملک نایب السلطنه احمد شاه و پس از یک سال و سه ماه نیابت سلطنت ، در رمضان 1328 ق درگذشت .
علامه نائینی ( 1315-1239 ش. )
میرزا محمد حسین نائینی در یک خانواده مشهور و محترم شهر نائین چشم به جهان گشود و پس از طی تحصیلات مقدماتی ، در هفده سالگی عازم اصفهان گردید . پس از هفت سال تحصیل در حوزه علمیه اصفهان ، عازم نجف اشرف شد ، و در محضر میرزا محمد حسن شیرازی بزرگ و سپس آخوند خراسانی ، کسب فیض کرد . او یکی از بزرگترین و نامورترین مراجع عصر خویش و یکی از محققان بزرگ در اصول فقه بود . به حدی که او را « احیاگر علم اصول » و نوآور در آن نامیده اند .
از وی آثاری متعدد به جای مانده است ، که یکی از معروف ترین آنها کتاب مشهور « تنزیه المله و تنبیه الامة » است . این کتاب برای آگاهی مردم از انواع استبداد و خودکامگی پادشاهان به رشته تحریر در آمده ، و نظام مشروطه را از نظر مذهب شیعه مورد بررسی قرار داده بود . بنا بر این ، او یکی از رهبران فکری نهضت مشروطه ، و به تعبیری ، نظریه پرداز آن به شمار می رود .
آخوند ملا محمد کاظم خراسانی ( 1290-1218 ش . )
در سای 1218 ش در مشهد متولد شد و در بیست و دو سالگی به تهران مهاجرت کرد . پس از مدتی تحصیل فلسفه ، به نجف مشرف شد و دو سال محضر درس شیخ مرتضی انصاری را درک کرد . آخوند خراسانی بیشتر تحصیلاتش نزد میرزای شیرازی بود . اما خود نیز مستقلا" در نجف حوزه درس تشکیل می داد و گفته می شود 1200 شاگرد از محضرش استفاده می کردند .
شهرت اصلی او در علم اصول است . کتاب « کفایة الاصول » که مرجع درسی مهم حوضه های علمیه به شمار می رود ، توسط وی نگاشته شده است . در اثنای نهضت مشروطه ، آخوند خراسانی به حمایت معنوی از آن پرداخت و با صدور فتوا در ضرورت مشروطیت ، باعث استحکام آن گردید . او که در آن زمان مرجع تقلید عام شیعیان جهان بود ، زمانی که در سال 1289 ش روسیه ، شمال ایران را اشغال کرد ، با یاران خود و عشایر شیعه عراق برای جهاد علیه اشغالگران روسی ، آماده عزیمت به ایران شد . اما در شب قبل از عزیمت به ایران ، به طرز مشکوک ، جان به جان آفرین تسلیم کرد .
میرزا نصرالله خان نائینی مشیرالدوله:
نصرالله خان نائینی شغل دولتی را در خدمت میرزا ابراهیم خان پسیان به عنوان منشی مخصوص وزارت خارجه آغاز کرد و پس از مدتی همراه وی به آذربایجان اعزام شد . پس از مرگ ابراهیم خان ، به تهران بازگشت و به جرگه منشیان وزارت خارجه پیوست . در سال 1297 ق ، میرزا سعید خان وزیر خارجه او را به مقام نیابت وزارت خارجه منصوب کرد . در دوره وزارت ناصرالملک نایب اول وزارتخانه و در زمان وزارت عباس خان قوام الدوله ، به مشیر الملک ملقب و همهکاره وزارت خارجه گردید . در سال 1314 ق به وزارت لشکر منصوب گردید و پس از مرگ شیخ محسن خان ( وزیر خارجه ) به سمت وزارت خارجه منصوب شد ومدت 9 سال در این سمت باقی ماند .در سال 1324 ق به عنوان اولین صدر اعظم دوره مشروطه منصوب و در سال 1327 از دنیا رفت و در امامزاده صالح تجریش مدفون شد .
محمدبن سید صفر ، معروف به « سید جمال » اندیشمند و سخنور بزرگ انقلابی ، و از رهبران ضد استعماری ملت های مسلمان در عصر قاجار بود . وی در سال 1217 ش. در قریه ی اسد آباد همدان به دنیا آمد . (هر چند سید جمال ایرانی و شیعه است ، ولی درباره ملت و مذهب او ، برخی عقیده دیگری دارند.)سید جمال الدین اسد آبادی ، از آنجا که از بنیانگذاران وحدت ملت های اسلامی بود ، عمدا" ملیت ایرانی و مذهب تشیع خود را مخفی نگه می داشت . سید جمال حافظه ای نیرومند داشت ، و از فلسفه ، نجوم ، علوم دینی و دانش های زمان خود بهره های فراوان برد . او مسافرت های زیادی به شرق و غرب عالم کرد ، و در سراسر عمر ، با استبداد و استعمار در مبارزه بود . در پاریس مجله « العروة وثقی » را انتشار داد و در آن ، به سیاست انگلستان در شرق حمله کرد . و به همین دلیل با فشار انگلیسیها ، دولت فرانسه که مدعی دفاع از آزادی عقیده و مظبوعات آزاد بود مجله او را توقیف کرد !
در قاهره ، استانبول ، هند و افغانستان ، با سخنرانی های آتشین خود ، افکار آزادی خواهی را در بین مسلمانان پراکنده ساخت .
تحریک های او موجب ترور ناصر الدین شاه ، پادشاه خودکامه قاجار ، توسط میرزا رضای کرمانی شد .سید جمال در لندن روزنامه « ضیاء الخائفین »را به زبان های عربی و انگلیسی منتشر کرد . اما از سوی دولتمردان انگلیسی مورد تعقیب قرار گرفت ، تا آنجا که مجبور به ترک خاک اروپا شد .
او عاقبت در سال 1275 ش به طور مشکوکی فوت کرد .
سلطان مراد میرزا حسام السلطنه
حسام السلطنه از شخصیت های دوره سلطنت فتحعلی شاه و ناصر الدین شاه به شمار می رود . وی فرزند عباس میرزا نایب السلطنه و عموی ناصر الدین شاه بود ، در اواخر حیات عباس میرزا ، حکومت ارسباران ( قراجه داغ ) را بر عهده داشت . امیر کبیر او را در سال 1264 ق مأمور دفع فتنه سالار در خراسان کرد . در سال 1265 ق حکمران خراسان شد و در سال 1266 ق پس از شکست دادن سالار به حسام السلطنه ملقب شد . او چندین مرتبه به حکمرانی خراسان منصوب شد . از جمله اقدانا او در زمان حکمرانی خراسان ، سرکوب امیر دوست محمد خان حاکم هرات وخارج کردن آن ناحیه از دست او بود . در فتحنامه ای که در سال 1273 ق به مناسبت فتح هرات به ناصر الدین شاه نوشت ، از شاه اجازه لشکرکشی به هند را که دچار شورش سپاهیان شده بود خواست تا ایران بتواند متقابلا" اهرم های فشاری علیه انگلیس در اختیار داشته باشد و از آن طریق هرات را نجات دهد ، زیرا انگلیسی ها هم برای اینکه بتوانند پیروزی وی را در بازپس گیری هرات خنثی کنند بخشی از خوزستان را اشغال کردند و از آ« به عنوان اهرمی علیه ایران استفاده نمودند . اما کارشکنی های انگلیس و دستور میرزا آقا خان نوری ( صدر اعظم ) او را به تخلیه هرات وادار کرد . از جمله دیگر اقدامات او ، جلوگیری از تجاوز ترکمن ها به خراسان بود .
میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی (قائم مقام ثانی)
میرزا ابوالقاسم قائم مقام ثانی وزیر عباس میرزا نایب السلطنه و صدر اعظم محمد شاه ، پسر میرزا عیسی فراهانی مشهور به میرزا بزرگ از رجال بزرگ ادب و سیاست ایران است . وی مدتی وزارت عباس میرزا را بر عهده داشت و پس از مرگ پدرش در سال 1237 ق ، منصب قائم مقامی نیز به او اعطا شد . از این تاریخ به بعد ، بیشتر اوقات همراه عباس میرزا بود . در آن مدت ، فتحعلی شاه او را به وزارت و سرپرستی پسر خود فخر میرزا نیرالدوله که حاکم همدان بود ، منصب کرد . میرزا ابوالقاسم که از اوایل دوره دوم جنگهای ایران و روس وارد دستگاه عباس میرزا شده بود ، مخالف از سرگیری جنگ با روسیه بود . وی در ابتدای سلطنت محمد شاه به منصب صدارت منصوب شد . اما در حالی که درصدد انجام اصلاحات در مملکت بود ، محمد شاه فرمان قتل اورا در ماه صفر 1251 صادر کرد . منشآت از جمله آثار قائم مقام فراهانی است .
